Η χρήση των ψυχοτρόπων ουσιών στην Ιστορία

Η χρήση των ψυχοτρόπων ουσιών στην ιστορία

Του Σ.K.

Μια παραλλαγή του τίτλου της παρούσας εργασίας θα μπορούσε να είναι «Η χρησιμότητα των  ψυχοτρόπων ουσιών στην ιστορία», επικεντρώνοντας περισσότερο στο γεγονός ότι οι «ναρκωτικές» ουσίες είχαν συγκεκριμένη χρήση ανά τους αιώνες, συνήθως φαρμακευτικής ή μυητικής φύσεως, ανάλογα με την επίδραση τους στον οργανισμό.  Εδώ επιλέγω τον όρο χρήση, ώστε να εναρμονίσω το κείμενο με τη σύγχρονη εποχή, όπου τα «ναρκωτικά» θεωρούνται όχι μόνον άχρηστα αλλά και επικίνδυνα για την κοινωνική συνοχή, τουλάχιστον από τους υποψήφιους μονοπωλητές των ουσιών αυτών.  Οι σύγχρονοι ηθικολόγοι αναφέρονται στην χρήση των ουσιών αυτών και όχι στην χρησιμότητα τους στην ανθρώπινη εξέλιξη, ειδικά όταν πρόκειται για ουσίες που έχουν κατηγοριοποιηθεί ως παράνομες.

Η ποινικοποίηση των ευφορικών- ψυχοτρόπων ουσιών είναι ένα φαινόμενο που λαμβάνει χώρα τα τελευταία εκατό χρόνια περίπου, στα πλαίσια ενός ευρύτατου προγράμματος κοινωνικού ελέγχου.  Όπως αναφέρει και ο Τ.Τίλλυ: «Όπου τα κράτη εδραίωσαν τα μονοπώλιά τους, στην παραγωγή αλατιού, όπλων ή προϊόντων καπνού για παράδειγμα, το κατάφεραν με την δύναμη των όπλων. Το λαθρεμπόριο γίνεται λαθρεμπόριο όταν οι Αρχές αποφασίζουν να μονοπωλήσουν το συγκεκριμένο προϊόν.» (Τσαρλς Τίλλυ, Εξαναγκασμός, Κεφάλαιο και Ευρωπαϊκά Κράτη, σελ.112).

Κάνοντας μια αναδρομή στην Ιστορία, ανακαλύπτουμε πως οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν ανέκαθεν φυτικές και οργανικές ενώσεις, είτε δοσμένες έτοιμες από τη φύση, είτε μετά από επεξεργασία, για να επηρεάσουν την εγκεφαλική τους χημεία. Οι λόγοι εκτείνονται από τα πλαίσια κάποιας μυητικής τελετής όπως είναι τα τελετουργικά ενηλικίωσης των πρωτόγονων λαών,  θρησκευτικές απόπειρες επαφής με το Θείο (ψυχεδελικές ουσίες) ή καθαρά για τις φαρμακευτικές ιδιότητες των ουσιών αυτών. Επίσης πολλές ουσίες που βαφτίστηκαν από τους σύγχρονους Δυτικούς ως «ναρκωτικά»,  έχουν –μέσω της κατάλληλης επεξεργασίας- πολλές περισσότερες χρήσεις από την παροχέτευση της συνείδησης για πνευματικούς σκοπούς.  Αξίζει να σημειωθεί εδώ, ότι ο όρος «ναρκωτικό» υποδηλώνει ουσία κατασταλτική του ΚΝΣ, κάτι που δείχνει την ασυδοσία στον χαρακτηρισμό των ουσιών από τους άρχοντες, ενώ κατηγοριοποιεί αδιακρίτως τις ουσίες στο σύνολό τους, είτε αυτές είναι αδρανείς, είτε κατασταλτικές, είτε διεγερτικές.

Ένα αξιολογότατο παράδειγμα πολυχρηστικότητας καθώς και πολυπολιτισμικότητας αποτελεί η Κάνναβη, της οποίας η φαρμακευτική αξία για πλειάδα ασθενειών επισημαίνεται γραπτώς από το 2737 π.χ.,  σε κινεζικά βιβλία ιατρικής, ενώ υπάρχουν αναφορές για κλωστική χρήση από την 8η χιλιετία π.χ.. Η κάνναβη χρησιμοποιείται τουλάχιστον από τότε μέχρι και σήμερα, εκτός από φαρμακευτικούς ή ψυχαγωγικούς σκοπούς, ως διατροφικό μέσο, για την κατασκευή υψηλής ποιότητας υφασμάτων, σχοινιών και χαρτιού, ενώ μέχρι τον 19ο αιώνα το μεγαλύτερο ποσοστό σχοινιών, κλωστών, χαρτιού, καραβόπανων και φωτιστικού λαδιού φτιαχνόταν από κάνναβη. Από το 1000 π.χ. μέχρι τον 19ο αιώνα αποτελούσε την μεγαλύτερη γεωργική καλλιέργεια στον πλανήτη, ενώ έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά ότι «αν δεν υπήρχε η κάνναβη, η ναυσιπλοΐα θα ήταν ακόμα αιώνες πίσω.» Η αρχική καταγωγή της κάνναβης χάνεται στους αιώνες, καθώς προηγείται της ανακάλυψης της γραφής και θεωρείται ότι είναι αυτοφυής σε διάφορα μήκη και πλάτη της υφηλίου, όπου το κλίμα είναι από εύκρατο έως τροπικό και με αρκετά υψηλές απαιτήσεις σε νερό. Με την ποινικοποίησή της η κάνναβη αποτέλεσε μιας πρώτης τάξεως επένδυση για τους κατασκευαστές συνθετικών ινών, ακριβώς λόγω των πολλαπλών βιομηχανικών ιδιοτήτων της. Οι ήπιες ψυχοδραστικές της ιδιότητες  υπερδιογκώθηκαν εσκεμμένα από τους οικονομικοπολιτικούς θεσμούς και τα ΜΜΕ ειδικά από τη δεκαετία του ’40 κι έπειτα ώστε να περιθωριοποιηθεί κοινωνικά, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο για τις βιομηχανίες προϊόντων πετρελαίου και τις οικονομικές απολαβές που αυτό συνεπάγεται.

   Η κάνναβη εντοπίζεται στους Ασσύριους κατά το 10ο αι. πχ., κι έπειτα στους Εβραίους, τους Πέρσες, τους Άραβες, τους Κέλτες και τους Έλληνες. Η διεθνής βιβλιογραφία βρίθει από ιστορικές έρευνες σχετικά με τη χρήση του «Ιερού Χόρτου», συχνά χωρίς να αποφεύγονται οι ενθουσιώδεις υπερβολές. Συμπερασματικά, η απαγόρευση της κάνναβης οφείλεται σε οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες και όχι σε φαρμακολογικούς, καθώς οι πολέμιοι της αποποινικοποίησης συνήθως διαπλέκονται με την άρχουσα τάξη, προβάλλοντας σπασμωδικά επιχειρήματα απέναντι στις πολυάριθμες επιστημονικές έρευνες που την χαρακτηρίζουν ακίνδυνη. Η κάνναβη είναι παράνομη στην Ελλάδα από τις αρχές του 19ου αιώνα.

Το όπιο αναφέρεται σε Σουμεριακά κείμενα που χρονολογούνται από το 5000 π.χ. Πρόκειται για παράγωγο της παπαρούνας, γηγενούς των Ασιατικών χωρών. Η χρήση του γινόταν αρχικά με κάπνισμα. Εξαπλώθηκε στην Ευρώπη αρχικά μέσω των πρώτων νομαδικών φυλών, ωστόσο η παραγωγή του αποτελεί σχεδόν αποκλειστικότητα των ανατολικών χωρών, ειδικά μετά την απαγόρευσή του στις ΗΠΑ από το 1902 κι έπειτα. Πάντως, υπάρχουν αναφορές από το 2500 π.χ. για κατοίκους της σημερινής Ελβετίας, όπου μασούσαν σπόρους παπαρούνας.

   Πρόκειται για κατασταλτικό του ΚΝΣ, κάτι που δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό του ως ναρκωτικό και αυτή του η ιδιότητα εκτιμήθηκε από τους ιατρούς για την χρησιμότητα του ως γενικό αναισθητικό. Παράγωγα του οπίου είναι η μορφίνη, η ηρωίνη και άλλα. Η παρατεταμένη χρήση προκαλεί σωματική εξάρτηση με επώδυνα συμπτώματα στέρησης.  Η χρησιμότητά του περιορίζεται στις ψυχοδραστικές ιδιότητες της ουσίας και σήμερα έφτασε να αποτελεί αντικείμενο διαμάχης των υπερδυνάμεων, καθώς την παραγωγή και διανομή του οπίου συνοδεύουν στρατιωτικές επεμβάσεις στις χώρες παραγωγής (Ιράν, Ιράκ, Αφγανιστάν και αλλού).

Το αλκοόλ θεωρείται ότι ανακαλύφθηκε στην Αίγυπτο γύρω στο 3500 π.χ., όπου βρίσκουμε τις πρώτες αναφορές σε παπύρους για τη χρήση του.  Προκύπτει από τη ζύμωση των σακχάρων φρούτων ή σιτηρών. Έχει δείκτη τοξικότητας και είναι αυτή η τοξικότητα που προκαλεί την μέθη, ενώ σε μεγάλες ποσότητες επιφέρει σοβαρές βλάβες σε ζωτικά όργανα . Είναι εξαρτησιογόνος ουσία και χρησιμοποιείται σε υγρή μορφή, Οι αρχαίοι λαοί ανά την υφήλιο εγκωμιάζουν την χρήση του ως καταπραϋντικό και για την ικανότητά του στην άρση των αναστολών. Αυτό φαίνεται και στη μακρόχρονη ιστορία της οινοποιίας και ζυθοποιίας, που έχει καταλήξει σε βιομηχανία πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, με χιλιάδες αλκοολούχα ποτά διαθέσιμα. Σε μέρη όπου το όπιο ήταν σπάνιο, χρησιμοποιήθηκε ως γενικό αναισθητικό για χειρουργικές επεμβάσεις, ενώ ήταν συνήθης η παράλληλη χρήση αυτών των δυο ουσιών κατά το Μεσαίωνα. Οι φυλές των βόρειων χωρών το χρησιμοποιούν για την αντιμετώπιση του ψύχους σχεδόν από την ανακάλυψή του, καθώς μεταβολίζεται σε σάκχαρα από τον οργανισμό, με μεγάλη θερμιδική αξία.

   Οι ιδιότητες του αλκοόλ το καθιστούν χρήσιμο και σε άλλες εφαρμογές. Πρόκειται για πτητικό υγρό, εξαιρετικά εύφλεκτο, άχρωμο και σχεδόν άοσμο. Χρησιμοποιείται επίσης ως καύσιμο και διαλύτης, ενώ είναι ένας από τους βασικούς «υποψήφιους» για την κατασκευή του «υγρού πυρός» της αρχαίας Ελλάδας. 

Η Κοκαΐνη προέρχεται από τα φύλλα του φυτού Κόκα, γηγενούς της Λατινικής Αμερικής. Η χρήση των φύλλων κόκας χρονολογείται από το 2500 π.χ. τουλάχιστον. Οι γηγενείς μασούσαν τα φύλλα του φυτού εκμεταλλευόμενοι τις διεγερτικές της ιδιότητες ώστε να μετριάζουν την ανάγκη για τροφή και να ανταποκρίνονται στα δύσβατα υψίπεδα και ζούγκλες της ηπείρου. Αποτελεί βασικό συστατικό της θρησκευτικής τους κουλτούρας μέχρι και σήμερα. Ένα χαρακτηριστικό Περουβιανό έθιμο που συνεχίζεται μέχρι και σήμερα είναι η κατανάλωση φύλλων κόκας και αμέσως μετά το ομαδικό δημόσιο γρονθοκόπημα ανά ζεύγη, με γυμνά χέρια.  Χαμένος είναι αυτός που θα λιποθυμήσει πρώτος, ενώ ο νικητής θα έχει την εύνοια των θεών. Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Νοτιοαμερικανικής καθημερινότητας, ενώ το απόσταγμα των φύλλων, η Κοκαΐνη, εξάγεται από το φυτό σε παράνομα εργαστήρια στα δάση της Λατινικής Αμερικής.

   Το 1884, Σίγκμουντ Φρόυντ δημοσίευσε το έργο του «Uber Coca», όπου εγκωμιάζει την κοκαΐνη ως «μεγαλειώδη ουσία» και περιγράφει την επίδρασή της. Παραθέτουμε ένα απόσπασμα, μεταφρασμένο από τον συγγραφέα:

«…έξαψη και διαρκής ευφορία, που δεν διαφέρει σε τίποτα από την συνηθισμένη ευφορία ενός υγιούς ατόμου. Απολαμβάνεις μια αύξηση του αυτοελέγχου και αποκτάς αυξημένη ζωτικότητα και δυναμικό για εργασία. Με άλλα λόγια, είσαι απλώς κανονικός και σύντομα δυσπιστείς ως προς την επήρεια του ναρκωτικού. Η μακρά κι εντατική σωματική εργασία περαιώνεται χωρίς κούραση. Αυτό το αποτέλεσμα επιτυγχάνεται χωρίς καμία από τις δυσάρεστες παρενέργειες που φέρει η εξάντληση από το αλκοόλ. Δεν υπάρχει καμία επιθυμία για περαιτέρω χρήση της κοκαΐνης μετά την πρώτη φορά, ή  ακόμα και μετά από πολλές χρήσεις του ναρκωτικού.»

Το 1885η κόκα αποτέλεσε το βασικό συστατικό του γνωστού αναψυκτικού Coca Cola, που ξεκίνησε ως καταπραϋντικό για το στομάχι και τονωτικό ποτό. Μετά την απαγόρευσή της από τις Αρχές το 1903, αντικαταστάθηκε από την καφεΐνη, άλλο ένα εξαιρετικά εθιστικό ναρκωτικό. Ωστόσο το όνομα του ποτού δεν άλλαξε σε Cafeé-cola, διότι ο δικαστής αποφάνθηκε ότι η Κόκα κόλα είχε ήδη περάσει στη συνείδηση του κόσμου ως σήμα κατατεθέν.

Η νικοτίνη περιέχεται, μεταξύ άλλων, στα φύλλα του φυτού Tobacco (καπνά) και προέρχεται από την Βόρεια Αμερική. Η χρήση της στις τοπικές κοινωνίες ήταν περιστασιακή, στα πλαίσια υπερβατικών θρησκευτικών τελετουργικών  των φυλών. Μεγάλες ποσότητες καπνών σιγοκαίγονταν μέσα σε μια κλειστή τρύπα στο έδαφος, όπου κάθονταν οι σοφοί της φυλής μέχρι να έρθουν σε επαφή με το μεγάλο Μανιτού. Η περιστασιακή χρήση προλάμβανε τον εθισμό σε αυτή την τρομερά εθιστική ουσία, κάτι που ο Χριστόφορος Κολόμβος και άλλοι άποικοι παρέβλεψαν, μαζί με χιλιάδες άλλες «λεπτομέρειες» της Ινδιάνικης κουλτούρας. Η νικοτίνη έφτασε στην Ευρωπαϊκή αγορά, όπου άρχισε να χρησιμοποιείται καπνιστή σε όλο και μικρότερη αναλογία βάρους, δημιουργώντας μια νέα αγορά ναρκομανών. Υπάρχει μια διασκεδαστική εκδοχή της ιστορίας της κοκαΐνης, όπου οι Ινδιάνοι στην πραγματικότητα είχαν το tobacco για άχρηστο ζιζάνιο και, μη θέλοντας να αποκαλύψουν το μυστικό τους, το παρουσίασαν στον Κολόμβο ως μέσο πνευματικής ανάτασης.  Αυτή η ιστορική υπόθεση, όπως και να έχει, καθιστά αυτόματα τον Κολόμβο  έμπορο ναρκωτικών, μόνο που δεν ξέρουμε αν μας έφερε το «καλό πράγμα» ή όχι.

Οι πρωτόγονες Αμερικανικές φυλές χρησιμοποιούσαν αρκετά παραισθησιογόνα μέσα, πάντα στα πλαίσια της πνευματικής αναβάθμισης και μόνο όταν οι συνθήκες το απαιτούσαν. Το πεγιότ είναι ένα είδος κάκτου που φυτρώνει στην Αμερική και προσφέρει έντονες ψυχεδελικές εμπειρίες και είναι γνωστό αιώνες τώρα στις τοπικές κοινωνίες. Άλλα ψυχεδελικά «ναρκωτικά» των οποίων η ιστορική αφετηρία δεν έχει εξακριβωθεί είναι τα Μαγικά ή Τρελά μανιτάρια, που φυτρώνουν σε ολόκληρο τον κόσμο αυτοφυώς. Τέλος, υπάρχει ένα συγκεκριμένο είδος φρύνου (βάτραχος) της Αυστραλίας και της Δυτικής Αμερικής ο οποίος εκκρίνει μια ουσία από το δέρμα που ο ενδιαφερόμενος μπορεί να  γλείψει, ή να αποξηράνει το δέρμα για να τριφτεί σε σκόνη. Μια ερμηνεία του μύθου με την πριγκίπισσα που φίλησε τον βάτραχο κι αυτός μεταμορφώθηκε σε επιβήτορα αφορά αυτό ακριβώς το είδος βατράχου, ωστόσο παραμένει απλώς μια εικασία.

Η ιστορία των «ναρκωτικών» αρχίζει να γίνεται πιο περιπετειώδης από τα τέλη του 19^ου αιώνα κι έπειτα. Είναι η εποχή που ξεκινούν τόσο οι απαγορεύσεις, όσο και οι εφευρέσεις νέων ουσιών, πιθανότατα το δεύτερο ως αποτέλεσμα του πρώτου.

·         Το 1887 παρασκευάζονται στην Γερμανία οι πρώτες αμφεταμίνες.

·         Το 1898 παρασκευάζεται Ηρωίνη από την μορφίνη.

·         Το 1909 οι ΗΠΑ απαγορεύουν την εισαγωγή Οπίου.

·         Το 1910 παρασκευάζεται στην Ευρώπη το MDA, πρόγονος του Έκσταση.

·         Το 1919 διακηρύσσεται στις ΗΠΑ η ποτοαπαγόρευση, δίνοντας την ευκαιρία στην μαφία να αυξήσει τους πόρους της.

·         Το 1920 ξεκινά προπαγανδιστική εκστρατεία του μεγιστάνα του Τύπου Hurst,ο οποίος τυγχάνει να έχει τεράστιες επενδύσεις στη βιομηχανία ξυλείας. Την ίδια χρονιά Ποινικοποιείται η κοκαΐνη.

·         Το 1924 η Κάνναβη κηρύσσεται παράνομη στο Ηνωμένο Βασίλειο.

·         Το 1933 λύνεται η ποτοαπαγόρευση.

·         Το 1943 ο Αλμπερτ Χόφμαν  ανακαλύπτει κατά λάθος το LSD και κάνει το πρώτο «ταξίδι» με αυτή την ουσία στην ιστορία. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αλμπερτ Χόφμαν ζούσε μέχρι πολύ πρόσφατα, συνεχώς πειραματιζόμενος με νέες ψυχεδελικές ουσίες.

·         1952, τα πρώτα στεροειδή στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

·         Από το 1960 μέχρι το 1985, το MDMA (ecstasy) διατίθεται νόμιμα στα κλαμπ των ΗΠΑ.

·         1966, το LSD κηρύσσεται παράνομο στη Αγγλία.

Ένα σημείο που χρήζει μελέτης, είναι αν και κατά πόσο η δημιουργία νέων ψυχοδραστικών ουσιών είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία νέων κοινωνικών ομάδων, των οποίων η γένεση δεν αποτελούσε ιστορική αναγκαιότητα, αλλα μαζικό πνευματικό συντονισμό εξ αιτίας της ομαδικής χρήσης των ουσιών αυτών. Είναι γνωστό σε όλους μας το κίνημα των μπήτνικς και των χίπης, οι κοινωνικές δομές των οποίων προέκυψαν σχεδόν αποκλειστικά από ιδεολογικά κριτήρια. Είμαστε σίγουροι ότι η ομοψυχία αυτών των ανθρώπων προερχόταν μόνο από κοινωνικές αναταραχές όπως ο πόλεμος του Βιετνάμ και οι συντηρητικές κυβερνήσεις, ή μήπως οφειλόταν σε ένα γενικότερο συντονιστικό πνευματικά μοτίβο ψυχεδελικής προέλευσης; Αν λάβουμε υπ όψη μας ότι οι Χίπης εξαφανίστηκαν το ίδιο ξαφνικά όπως εμφανίστηκαν, συμπεραίνουμε ότι η ιδεολογία τους καταρρίφθηκε σαν να μην υπήρξε ο παραμικρός κοινωνικός παράγοντας, κάτι που δεν είναι βέβαια αλήθεια.

   Επίσης, μεταγενέστερα, έχουμε την «χημική γενιά» της δεκαετίας του ’90. Χιλιάδες έφηβοι και νέοι χόρευαν και χορεύουν υπό τους ήχους της ηλεκτρονικής μουσικής έχοντας φάει «έκσταση», ένα φαινόμενο που δεν δείχνει το παραμικρό σημάδι κορεσμού μέχρι και σήμερα, ενώ η «μαύρη» αγορά των ναρκωτικών  δεν δέχεται κανένα καίριο πλήγμα, δεκαετίες τώρα.

   Οι ψυχοτρόπες ουσίες, τουλάχιστον οι φυσικές, είναι συμβατικές της ανθρωπότητας από τα πρώτα της κιόλας βήματα. Συνεπώς είναι υπεύθυνες για ένα ευρύτατο κοινωνικό φάσμα πνευματικών και υλικοτεχνικών εξελίξεων, σχεδόν σε κάθε τομέα των διακριτών εξουσιών.  Συμπερασματικά η διακοπή της χρήσης τους σε συλλογικό επίπεδο εξαρτάται αποκλειστικά από αυτορρυθμιστικούς παράγοντες των τοπικών κοινωνιών. Αυτήν την αλήθεια συνειδητοποίησαν οι κρατικοί εχθροί της χαράς και προσπαθούν έναν αιώνα τώρα να ποινικοποιήσουν την χρήση τους προς ίδιον όφελος. Αυτή η πολιτική κίνηση θέτει σε λειτουργία έναν μηχανισμό που κινητοποιεί πολλά γρανάζια της κοινωνίας, στόχος του οποίου είναι η διαιώνιση και ενδυνάμωση θεσμών καταστολής και κερδοσκοπίας, όπως η αστυνομία, το δικανικό σώμα, οι φυλακές, ο στρατός και η παραδοσιακή οικογένεια.

   Εν κατακλείδι, το πρόβλημα των ναρκωτικών φαίνεται να είναι απλώς μια φαντασία, ένα πολιτικό κινδυνολογικό κατασκεύασμα των οικονομικά ισχυρών. Οι στατιστικές δείχνουν ότι οι χώρες με πιο «χαλαρή» νομοθεσία στο ζήτημα αυτό, παρουσιάζουν και τα χαμηλότερα ποσοστά εγκληματικότητας. Ας μην ξεχνάμε ότι η «μηδενική ανοχή», όταν εφαρμόζεται σε οποιονδήποτε τομέα σημαίνει αυτόματα και εγκλωβισμός του κοινωνικού συνόλου σε έναν αέναο κύκλο καταστολής κι εξέγερσης. Σε μια κοινωνική- πολιτισμική εκδοχή του παιχνιδιού της γάτας με το ποντίκι.

    Κλείνοντας , παραθέτω μια παράφραση του ρητού του Τόμας Σαζ από τον Κλεάνθη Γρίβα:

«Το δικαίωμα να εξουσιάζω το κορμί μου είναι κεντρικό στοιχείο της ελευθερίας μου ως ατόμου.

Η απαγόρευση των ψυχοτρόπων ουσιών αίρει το δικαίωμά μου να εξουσιάζω το σώμα μου και συνεπώς καταργεί την ελευθερία μου ως ατόμου.»

Πηγες

·        Κλεάνθης Γρίβας, «Κάνναβη, Μαριχουάνα, Χασίς», Εκδοτική Θεσσαλονίκης.

·        Γιώργος Καράμπελας, «Το ιερό Χόρτο» , Εξάντας

·        Μάικ Ροκ, «Η αλήθεια για τα ναρκωτικά»

·        Τσαρλς Τιλλυ, «Εξαναγκασμός, Κεφάλαιο και Ευρωπαικά Κράτη.»

·        Wikipedia, Internet

·        Human Traffic, dvd